چند وقتی است که خرق عادت کردم و کتاب های داستانی را به سبد مطالعه ام اضافه کردم. در نوجوانی بسیار رمان می خواندم ولی مدت ها بود که دیگر سراغ کتاب های داستان نمی رفتم چون به نوعی آن را سرگرم کننده می دانستم و فکر می کردم دیگر با این همه مشغله منطقی نیست که سراغ این کتاب ها بروم.

اما به تدریج به دلایل مختلف نظرم درباره داستان ها تغییر کرد و متوجه مزیت های بی نظیر داستان شدم. جالب است که کتاب های بسیاری درباره کاربرد داستان در بازاریابی هم داریم. (مثل کتاب داستان هایی که می چسبند و یا کتاب بهترین داستان گو برنده است)

یعنی داستان ها آنقدر در افراد نفوذ دارند که نه تنها در ادبیات و کتاب ها بلکه در همه بخش های زندگی ما نفوذ کردند و اگر دقت کنیم میبینیم غالب دلبستگی های ما به افراد و چیزها ریشه در داستان های آنها دارد!

قصه زندگی بشر از همان ابتدا با داستان گره خورده است. نقاشی های روی دیواره های غارها که از گذشتگان باقی مانده است یا کنده کاری های روی سنگ ها هیچ کدام برای سرگرمی نبوده اند بلکه همه قصه هایی هستند که رویدادهای واقعی را نقل می کنند.

آلیس دویس می گوید باید از پتانسیل بالای داستان ها در آموزش نیز استفاده کنیم. داستان ها کمک می کنند:

– ارتباط کلامی بهتری با دیگران برقرار کنیم.

– دایره واژگانمان افزایش پیدا کند.

– معانی جدید را عمیقا کشف کنیم.

– درک بهتری از پدیده ها و اشیا بدست آوریم.

– تخیل و خلاقیت مان را تقویت کنیم.

.

از نظر دویس ما آگاهانه یا ناآگاهانه قصه گوهایی هستیم که هر روز قصه می گوییم اما این مهارتی است که می تواند توسعه داده شود و ماهرانه در آموزش از آن استفاده شود.

فرض کنید معلم ریاضی هستید، این کجا که برای شروع درس بگویید: « امروز می خواهم قصه ای درباره یک دختر و دوست ریاضیدانش برایتان بگویم.» و این کجا که بگویید: « امروز می خواهیم با هم داده ها را دسته بندی کنیم و ببینیم چگونه می توان از داده ها به عنوان ابزاری برای ریاضی استفاده کرد.»

طبیعی است که یادگیرندگان با شنیدن جمله اول کنجکاو می شوند و می توانند با مفاهیم آموزشی ارتباط برقرار کنند. بعید است که حین گفتن داستان آنها فکرشان جای دیگری برود چون می خواهند بدانند پایان داستان چه می شود.

ولی در حالت دوم چون صرفا درباره اطلاعات صحبت کردید، ارتباط برقرار کردن با آنها دشوار است. شور و کنجکاوی در یادگیرنده بوجود نمی آید، مگر کسی که عشق و علاقه ویژه ای به علم ریاضیات داشته باشد، که تعداد کمی هستند.

.

قصه گفتن آسان است؟ نه هرگز. اما یک مهارت است و مانند هر مهارت دیگری قابل اکتساب.

چطور می توانیم آن را تقویت کنیم؟ قبل از هر چیز باید خودمان داستان بخوانیم از داستان های کهن فارسی گرفته تا داستان های فانتزی خارجی. علاوه بر این ورودی های متنوعی را به مغزمان بدهیم. مثلا دیدن فیلم و انیمیشن های علمی تخیلی هم بسیار می تواند کمک کند.

بعد از آن باید شروع کنیم به آزمون و خطا، می توانیم با تحریف داستان هایی که خواندیم و ارتباط دادنشان با موضوعات درسی آغاز کنیم و بعد به تدریج تلاش کنیم ساختار داستان و نوع داستان گویی مان را بهبود دهیم.

.

راستی در بسیاری از موضوعات می توانیم از داستان های شخصی خودمان بگوییم. یادگیرندگان در هر سن و شرایطی علاقه مندند تا از تجربیات شما بشنوند. علاوه بر این که داستان ها به فهم عمیق تر موضوعات کمک می کند باعث می شود تعامل موثرتری شکل بگیرد.

اگر کمی دقت کنید می بینید که از دوران مدرسه و دانشگاه تان معلم و استادانی را دوست دارید و هنوز در ذهنتان هستند که داستان گوهای خوبی بودند و از تجارب خودشان نیز در کلاس ها می گفتند. ما بخش زیادی از اطلاعاتی که در کلاس ها می آموزیم را فراموش می کنیم اما داستان ها عجیب در ذهن و قلب ما می نشینند.

پس چرا از این قدرت شگفت انگیز هدفمندتر و قوی تر استفاده نکنیم؟!

***

آنچه بیشتر از هر چیز مرا ترغیب کرد تا بیشتر داستان بخوانم حرف های الیف شافاک بود، نام این نویسنده ترک تبار در سال ۲۰۱۷ توسط خبرگزاری پولیتیکو، جز فهرست دوازده نفری آورده شده است که «می توانند دل گرم کننده ترین کلامی که واقعا به آن نیاز دارید را بگویند»! (فهرست بامزه ای است، نه؟)

او معتقد است که برای آنکه دنیای بهتری داشته باشیم باید در معرض دیدگاه های مختلف قرار بگیریم، بتوانیم با عینک دیگران به دنیا نگاه کنیم تا احساس همدلی بیشتری در ما شکل بگیرد.به این همدلی نیاز داریم تا شاهد این حجم از خشم و ناعدالتی در دنیا نباشیم.

ببینید او چقدر ظریف و هنرمندانه از داستان ها می گوید:

« داستان ها ما را به هم نزدیک می کنند و داستان های ناگفته ما را از هم دور می سازند. ما از داستان ها ساخته شدیم… ما در عصری زندگی می کنیم که اطلاعات بیش از حد است. دانش کمتر و خرد از آن هم کمتر است.

دانش را از طریق خواندن کتاب ها و روزنامه ها و تحلیل های تحقیقی بدست می آوریم. اما برای بدست آوردن خرد باید ذهن و قلبمان درگیر شود و هوش هیجانی فعال شود و یکدلی بوجود آید، و این اتفاق به کمک داستان ها می افتد. فقط یک لحظه تصور کنید که دنیای بدون قصه گویی و بدون همدلی چقدر جای متروکی است.»

وقتی این جملات درخشان را از زبان خانمی خواندم که خودش دکترای علوم سیاسی دارد و در چند دانشگاه خوب تدریس کرده است ولی مسیر اصلی که انتخاب کرده است نوشتن کتاب های داستانی است، بدجور به دلم نشست. او چیزی را می گوید که خودش دارد آن را زندگی می کند. شعار نمی دهد.

چقدر نیاز داریم به چنین افرادی که هم دانش بالایی دارند هم تلاش می کنند مفاهیم عمیقی که آموخته اند را در قالب داستان ارائه دهند. داستان هایی که عموم افراد با آنها ارتباط برقرار می کنند و می تواند نگرش افراد را نسبت به موضوعی تغییر دهد.

.

.

منابع:

کتاب قصه گویی در کلاس درس (۱۳۹۵)، از آلیسون دیویس، مترجم مینا سلیمی، نشر سمت

کتاب فرزانگی در عصر تفرقه (۱۳۹۹)، از الیف شافاک، ترجمه پگاه فرهنگ مهر، نشر میلکان