.

بنظرم در آموزش، مهم ترین نکته نگاه ما به انسان و نگاهمان به علم است. در یکی از سخنرانی های سروش دباغ شنیدم که می گفت اگر مدیریت نظام آموزش عالی به من سپرده شود، درس تاریخ علم را به دروس تمام رشته ها اضافه می کنم.

مریم دوستم که تجربه تحصیل در هر دو شاخه مهندسی و علوم انسانی را دارد هم همین باور را دارد، او می گوید باید همه آشنایی نسبی با فلسفه داشته باشند حتی کسانی که در رشته های علوم پایه و مهندسی تحصیل می کنند.

این تاکید دلیل دارد. چون بسته به این که با چه عینکی به انسان و علم نگاه می کنیم، رفتارمان کاملا متفاوت خواهد بود. اگر انسان را یک لوح سفید بدانیم که قرار است روی آن هر چه اراده کنیم را بنویسیم، ماجرا کاملا متفاوت است با آن که انسان را موجودی ببینیم دارای خصوصیات منحصر به فرد و سازمان فکری و برداشت های خاص خودش.

ساده تر بگویم خیلی از مدرس ها شاگردانشان را گوسفند می بینند و خودشان را چوپانی فرض می کنند که باید آنها را هدایت کنند. آنها دیوار آموزششان را روی همین ستون بنا می کنند. شاید دانش تخصصی خوبی هم داشته باشند و از تکنیک های خوبی هم برای بهبود آموزششان استفاده کنند ولی نهایتا تاثیرگذار نیستند.

چون هیچ انسانی از نگاه بالا به پایین لذت نمی برد. انسان از زیر سلطه چوپان بودن لذت نمی برد. نباید بعد عاطفی آموزش را دست کم بگیریم. وقتی نتوانیم با مدرسی ارتباط عاطفی خوبی برقرار کنیم دیگر او را دنبال نمی کنیم. این بهترین حالتش است.

آن سر طیف این است که از آن مدرس و موضوع آموزش و محیط آموزشی که در آن قرار گرفتیم هم به کل متنفر شویم و الفرار!

.

ممکن است این مدرس از بهترین تکنیک ها و ابزارهای تکنولوژی هم استفاده کند ولی چون همه در راستای همین نگاه او به انسانند هرگز موفق نخواهد بود.

در مقابل مدرسی که برای انسان احترام قائل است و خودش را یک باغبان می بیند و یادگیرندگان را گل، تاثیرگذار است. باغبان وظیفه مراقبت را به عهده دارد. چک کند تغذیه گل چگونه است، نورش مناسب است، چه زمانی به آب نیاز دارد.

باغبان به خوبی درک کرده است که وظیفه اش فراهم کردن شرایط مناسب برای رشد گل است و در کنار گل خودش هم رشد می کند، دایم شادابی یا پژمردگی گل را بررسی می کند و سعی می کند بیشتر یاد بگیرد تا بتواند بهتر از او مراقبت کند.

نگاه بالا به پایین ندارد و خودش را دانای کل فرض نمی کند، اگر به مشکلی بربخورد سرچ می کند، از باغبان های دیگر می پرسد و با تمرکز بیشتری تلاش می کند آن را حل کند، ضمنا او با توجه به ویژگی ها و نیازهای گل های مختلف تصمیم می گیرد که از چه روش ها و ابزارهایی استفاده کند.

مدرسی با این نگاه ممکن است گاهی مسیر اشتباهی را انتخاب کند اما بعد از مدتی خودش متوجه می شود و به مسیر درست برمی گردد، چون نگرش اصلی و افق دیدش درست است و با نگاه تحلیلی و اصلاحگر به آموزش نگاه می کند.

مدرسان چوپان مآب، هر چقدر هم که رنگ و لعاب آموزششان را زیاد کنند ولی باز هم چیزی جز نمایش نیست و طولانی مدت شکست می خورند ولی مدرسان باغبان می توانند یادگیرنده و کلاسشان را تحلیل کنند و روشی را انتخاب کنند که دقیقا مناسب شرایط کلاسشان است.

.

هیچ روشی وجود ندارد که بتوانیم برای همه محیط های آموزشی تجویز کنیم. همانطور که هیچ قرصی وجود ندارد که همه بیماری ها را درمان کند.

در آموزش ما با انسان سروکار داریم و چطور می توان انتظار داشت که بتوانیم برای همه انسان ها یک شیوه را اجرا کنیم و جواب بگیریم؟ مگر آنکه انسان را گوسفند فرض کنیم و هدفمان یکسان سازی باشد و در حقیقت بشویم هیلتر دوم! او هم بدنبال یکسان سازی بود. بله این نگرش می تواند همین قدر خطرناک شود.

.

این موضوع در مورد نگاهمان به علم نیز صدق می کند. آیا علم را چیزی می دانیم که در مرجعی وجود دارد و ما باید برویم آن را یادبگیریم؟ یا علم را حاصل تعامل، گفتگو و برساخته اجتماع و فرهنگ می دانیم؟

اگر نگاهمان نگاه اول است که تلاش می کنیم دانش مرجع را با تکنیک های مختلف در مغز یادگیرنده فرو کنیم. به او یاد بدهیم چطور موضوع را کدگذاری و به خاطر بسپارد، موضوع را ساده می کنیم و با ارزشیابی های دقیق و کمی دایم پیشرفت یادگیرنده را رصد می کنیم.

ولی اگر علم را برساخته اجتماع و حاصل تعامل بدانیم و درک کنیم که بافت فرهنگی و اجتماعی چقدر می توانند روی درک مخاطبانمان تاثیر گذار باشد، برای نوع نگاه یادگیرندگان به موضوع ارزش قائل می شویم.

سعی می کنیم چگونه فکر کردن و نقد کردن را آموزش دهیم تا یادگیرنده خودش بتواند سراغ سرچشمه های دانش برود و به خوبی بتواند منابع آموزشی اش را انتخاب کند. در اینجا دیگر تلاش نمی کنیم موضوع را ساده کنیم، بلکه سعی می کنیم ذهن مخاطب را تقویت کنیم.

.

احتمالا با دیدن عنوان این جستار انتظار داشتید تا در مورد یک شیوه آموزشی مشخص صحبت کنم و حالا با خودتان می گویید این آسمان و ریسمان ها چیست که می بافی، برو سر اصل مطلب. بلاخره چه کار کنیم؟

پیشنهاد نهایی من این است که از خودمان بپرسیم نگاهمان به انسان در عمل تا الان چه نوع نگاهی بوده؟ چوپانیم یا باغبان؟ بیشتر در مورد این سوال اساسی فکر کنیم، درباره اش بنویسیم، خودمان را زیر ذره بین قرار دهیم، کمی فلسفه بخوانیم، با دوستانمان در این باره گپ بزنیم و بشنویم.

بعد از این که بتوانیم به این سوال پاسخ دهیم حالا می دانیم که با خودمان چند چندیم و بعد از آن با توجه به شرایط خاص کلاسمان می رویم سراغ مطالعه روی انواع روش های یادگیری، تبادل نظر با سایر مدرسان و سرچ در اینترنت. هزاران منبع و راهنما در این زمینه وجود دارد، اگر طالب دانستن باشیم.

The post بهترین روش آموزش… first appeared on سمیه رزبان.

۱

دو نوع انگیزه به طور کلی وجود دارد. انگیزه بیرونی و انگیزه درونی.

انگیزه های بیرونی برای ما آشنا هستند، مثلا زمانی که در دوران مدرسه بابت فعالیت خوبمان کارت های صدآفرین و هزارآفرین می گرفتیم، در واقع هدف این بود که انگیزه مان تقویت شود.

نمره، تشویق سر صف، مدال، پول و مدرک همه از انواع انگیزه دهنده های بیرونی هستند.

چیزی که در بازی ها و گمیفیکیشن هم باعث می شود کاربران به آن اعتیاد پیدا کنند، انگیزه دهنده های بیرونی هستند که اینجا معمولا امتیاز گرفتن و ارتقا به رده بالاتر است.

محدودیت بزرگ انگیزه دهنده های بیرونی این است که اغلب بعد از قطع شدن آن، رفتار هم خاموش می شود و بهتر است بگویم رفتار به آن وابسته می شود.

مثلا اگر به کودکی بخاطر جمع کردن اسباب بازی هایش پول بدهید تا تشویق شود، احتمالا وقتی پول دادن را قطع کنید کودک هم بیخیال جمع کردن اسباب بازی ها می شود.

.

۲

ولی انگیزه درونی این محدودیت را ندارد. ایجاد کردن انگیزه درونی بسیار دشوار است ولی اگر بتوانید آن را ایجاد کنید، کولاک کردید!

انگیزه درونی پایدارتر و عمیق تر است و در واقع فردی که انگیزه درونی دارد، ارزش ذاتی موضوع را درک کرده و بدون کنترل و نظارت بیرونی هم خود را ملزم به آن رفتار می داند.

.

۳

از چه استراتژی هایی برای ایجاد انگیزه درونی استفاده کنیم؟

۱) به دنبال ارزش ذاتی باشیم:

یعنی سراغ موضوعات و فعالیت هایی برای آموزش برویم که ارزشمند اند. قبل و حین آموزش درباره دلیل اهمیت و جذابیت موضوع استدلال های مختلفی را ارائه کنیم تا ارزش ذاتی آن مخاطب را جذب کند.

ارائه نقل قول های مرتبط از متخصصین سرشناس هم می تواند راهکار موثری باشد.

۲) یادگیرنده را با چالش های مطلوبی درگیر کنیم:

زمانی که یادگیرنده با چالشی مطلوب مواجه شود، انگیزه درونی اش تقویت می شود. منظور از چالش مطلوب چالشی است که که نه آنقدر دشوار باشد که نتواند آن را پیش ببرد و احساس درماندگی کند، و نه آنقدر آسان باشد که کسل کننده باشد.

۳) به یادگیرندگان مسئولیت بدهیم:

مسئولیت دادن یکی از تکنیک هایی است که معمولا معلم های مقطع ابتدایی به خوبی از آن استفاده می کنند. یادم هست خواهرم وقتی کلاس اول بود، معلم شان به طور چرخشی یک نفر را مسئول مدریت وسایلش می کرد! عنوان قشنگی هم برایش گذاشته بود که خاطرم نیست. خواهرم روزشماری می کرد تا بعد از سی نفر دوباره نوبتش شود. اولین بار که از او پرسیدم چه مسئولیتی در آن روز دارد گفت مثلا باید طبقه پایین بروم و کلاسور و ماژیک های خانم را بیاورم!!

همین روال چرخشی برای سرگروه شدن و چک کردن مشق های یکدیگر هم بود، همین مسئولیت های کوچک بشدت بچه ها را مجذوب کرده بود و آنها احساس قدرت و تعلق خاصی داشتند.

لذت بردن از مسئولیت فقط مختص کودکان هم نیست، از این تکنیک می توان برای بزرگسالان هم به طور خلاقانه ای استفاده کرد.

۴) حق انتخاب بدهیم:

گاهی می توانیم در بخش هایی از آموزش حق انتخاب به یادگیرنده بدهیم، این باعث می شود افراد احساس تعلق خاطر بیشتری کنند و برای یادگیری و انجام فعالیت ها انگیزه بگیرند.

 مثلا بین دو نوع تمرین هر کدام که تمایل دارند را انتخاب کنند، هم گروهی شان را انتخاب کنند و مثال هایی از این دست.

 البته این حق انتخاب باید تا حدی باشد که به اهداف آموزشی لطمه وارد نشود. گاهی مدرس آنقدر به دموکراسی پایبند می شود که هدف اصلی در میانه راه به فراموشی سپرده می شود. بی شک شما دانش و تجربه بیشتری در حوزه تخصصتان دارید و نیازهای اصلی مخاطبان را بهتر می شناسید و نباید حق انتخاب مخاطب را آنقدر باز بگذارید که آموزش به بیراهه رود.

بنابراین رعایت یک حد تعادل بین حق انتخاب دادن و مستندانه پیش رفتن باید برقرار شود.

آیا راهکار دیگری برای تقویت انگیزه درونی سراغ دارید؟

The post چگونه انگیزه درونی مخاطب را تقویت کنیم؟ first appeared on سمیه رزبان.

۱

ترم دوم کارشناسی بودیم و درسی با عنوان «آموزش مبتنی بر سیستم ها» داشتیم. استاد این درس استاد محبوبم، دکتر مقدم بود. استاد پروژه ای به ما سپرده بود که برای انجام آن باید به مدارس می رفتیم. پس اول ترم درگیر گرفتن مجوز از دانشگاه و آموزش و پرورش شده بودیم و باید سر و کله می زدیم با دو سیستم غیرمنعطف و تعدادی کارمند خسته که انگار حقوق می گرفتند که چوب لای چرخ ما بگذارند!

در یکی از جلسات کلاس داشتیم با استاد درد و دل می کردیم که چرا وضعیت انقدر نابسامانه و برای ورود ما به کلاس های درس به عنوان محقق انقدر مقاوت می کنند؟

استاد مثل همیشه با دقت به درد و دل های ما گوش داد و مکث کرد، مکثی متفکرانه… به تابلوی دیوار کلاس که کاملا کج بود نگاه کرد و گفت: « فکر می کنید کسی در دانشگاه متوجه کج بودن این تابلو شده تا حالا؟» بعضی هامون گفتیم که « نه اصلا توجه نمی کنند.» بعضی هم گفتند: «آره ولی براشون مهم نیست.»

استاد گفت: « به قول بزرگی، همه چیز ما مثل همه چیزمونه!» مکثی کرد و ادامه داد: «وقتی یک سیستم معیوبه، همه اجزای کوچیک و بزرگش معیوبند. از ساختارهای کلی گرفته تا همین تابلوی کج روی دیوار.»

با این مثال خوب استاد از اون به بعد هر وقت به خودم تلنگر می زنم که باید نگاه سیستمی به مسائل داشته باشم یا در موردش یا دیگران حرف می زنم یاد تابلوی کج کلاسمون میوفتم.  شاید در باره سیستم ها و تاثیر متقابل اجزای هر سیستم تو کتاب های متعددی مطالبی دیده باشم اما با این مثال این موضوع رو خیلی بهتر درک کردم و برای همیشه تو ذهنم موندگار شد.

.

۲

بنابراین استفاده از مثال ها یکی از روش های قدرتمند برای یادگیری است. به قول یکی از استادانم: «مدرس بی مثال مثل اسلحه بی خشاب است.»

اگر شما به عنوان یک یاددهنده برای موضوع آموزشی که مطرح می کنید نتوانید مثالی دقیق و مناسب را شرح دهید، در واقع یعنی خودتان آن را یاد نگرفتید. پس یکی از روش هایی که می توانید تسلطتان روی محتوا را محک بزنید همین است.

از طرف دیگر تحقیقات نشان می دهد مثال ها بشدت توجه یادگیرندگان را به خود جلب می کند و افراد مثال ها را به توصیف های نوشتاری یا کلامی ترجیح می دهند.

.

۳

در این باره تحقیقی در سال ۱۹۸۶ توسط لیفور و دیخون (Lifevre & Dixon) انجام شد. طی این تحقیق به یادگیرندگان حق انتخاب داده شد تا توصیف های متنی یا مثال ها را بخوانند تا بتوانند مسائلی که به عنوان تکلیف به آنها داده شده بود را حل کنند. در توصیف متنی هم به طور هدفمند و منسجمی مطالب آموزشی ارائه شده بود تا یادگیرندگان از مثال ها صرف نظر کنند، با این حال نتیجه تحقیق این بود که یادگیرندگان مثال ها را به عنوان منبع مورد نظرشان انتخاب کرده بودند نه توصیف متنی را!

تجربه خودمان را هم مرور کنیم احتمالا به همین نتیجه می رسیم. معمولا از آموزش های بدون مثال، کلافه می شویم و ابهاماتمان بر طرف نمی شود.

مثال ها در همه موضوعات اعم از موضوعات شناختی، روش کاری و انتقالی کاربرد دارند و به یادگیرنده کمک می کند بتواند به کمک آنها یادگیری خود را تثبیت کند.

یک پژوهش شگفت آور دیگر در این مورد در سال ۱۹۸۵ توسط سوللر و کوپر (Sweller & Cooper) انجام شد. آنها در آزمایشی به گروهی از یادگیرندگان ۸ تمرین دادند، و به گروهی دیگر ۴ تمرین و ۴ مثال حل شده از آنها. سپس از هر دو گروه آزمونی گرفتند تا یادگیری آنها را بسنجند.

گروهی که مثال ها را در اختیار نداشتند، ۶ برابر بیشتر زمان صرف کردند تا آزمون را انجام دهند! علاوه بر این اشتباهات آنها خیلی بیشتر بود. در واقع برداشت های ناقص و نادرست آنها به مراتب بیشتر بود.

همه اینها را گفتیم که تاکید کنیم در هر جایگاهی، هر موضوعی را که آموزش می دهید، مثال زدن را فراموش نکنید. به بهانه های مختلف مثل محدودیت زمانی، از مثال زدن صرف نظر نکنید.

The post معجزه مثال در آموزش first appeared on سمیه رزبان.