جهان امروز بیش از هر زمان دیگری با تغییرات چندوجهی، پیچیده و ناگهانی رو به رو است. این تغییرات با سرعت بسیاری به وقوع می پیوندد، زندگی ما را دگرگون می کند و شرایط محل کار و زندگی، ارتباطات، نظام حاکمیتی و محیط طبیعی اطراف ما را تغییر می دهد. در چنین شرایطی آنچه که با عنوان «تفکر سیستمی» می شناسیم، اهمیت بیشتری پیدا می کند. دولت ها برای حل مسائل و مشکلات آموزشی، سلامت عمومی، فقر، محیط زیست و … همواره در تلاش هستند. اما در بسیاری جوامع تلاش ها برای تغییر و بهبود شرایط به جایی نمی رسد. چرا با وجود سیاستگذاری هایی با نیت های خوب، عکس آنچه انتظار می رود، رخ می دهد؟

درک بسیاری از مشکلات و نواقص مستلزم دیدن آن مسائل با «لنز سیستمی» است. تفکر متعارف که همان تفکر خطی است، برای حل مسائل ساده مناسب است. مانند اینکه؛ در صورتیکه دستمان بریده شود، با استفاده از چسب زخم از خونریزی و التهاب آن جلوگیری می کنیم. این همان روشی است که در مدارس به ما آموزش داده شده است. اما این تفکر معمولی و خطی برای حل مشکلات پیچیده و مزمن اجتماعی و زیست محیطی و… مناسب نیست، بلکه باید تفکر سیستمی را جایگزین آن نمود.

شاید بهتر باشد مفهوم سیستم را برای افرادی که آشنایی کافی با این مقوله ندارند، توضیح دهیم. یک اصل اساسی این است که سیستم چیزی بیش از مجموع اجزا است. یک سیستم، مجموعه ای متعامل از عناصر و اجزاء است که به طور منسجمی سازماندهی شده اند تا از این طریق به هدف مشخصی دست یابند.

اگر با دقت به این تعریف نگاه کنیم، می بینیم که یک سیستم باید از سه جزء تشکیل شده باشد: عناصر، تعامل، و یک هدف. مدرسه یک سیستم است درون سیستم اجتماعی بزرگتر. درخت یک سیستم و جنگل سیستمی بزرگتر از درخت است که شامل زیرسیستم هایی از درختان و حیوانات است. زمین یک سیستم است، درون سیستمی به نام منظومه شمسی که خود جزئی از سیستم کهکشان است.

با این تعریف، حال ببینیم منظور از «تفکر سیستمی» چیست؟

بر اساس تعریف «دانلا میدوز» برنده جایزه متفکر سیستمی، می توان تفکر سیستمی را به عنوان توانایی درک روابط بین اجزاء یک پدیده برای دستیابی به هدف مورد نظر، تعریف نمود.

تفکر سیستمی به ما امکان می دهد تا برداشتهای خود را در مورد سیستم ها اصلاح نموده و توانایی برای درک بهتر اجزاء، مشاهده روابط متقابل، پیش بینی رخدادهای محتمل آینده، خلاقیت و شجاعت برای طراحی مجدد سیستم ها را به دست آوریم.

برای روشن شدن موضوع، مثالی می زنم.

اگر از شما بپرسند، درخت چیست، چه جوابی خواهید داد؟ شاید با توضیحی ساده جواب دهید؛ درختان موجوداتی مرتفع هستند که چیزهایی سبز رنگ به نام برگ و تنه ای چوبی دارند. اگر بخواهیم علمی تر جواب دهیم، احتمالا درباره نحوه فتوسنتز و آوندهایی که کار آبرسانی از ریشه را انجام می دهند، می گوییم.

اما واقعا درخت چیست؟ برای درک چیستی پدیده ها یک روش این است که به کوچکترین اجزای آن پدیده توجه کنیم. این رویکردی است که به آن «تقلیل گرایی» گفته می شود. مبنای تقلیل گرایی این است که اگر ما کوچکترین بخش های یک پدیده را بشناسیم، قادر به درک ماهیت آن خواهیم بود.

حتما حکایت فیلی در تاریکی را شنیده اید. گروهی از مردان نابینا که به فیلی می رسند و سعی می کنند به چیستی آن پی ببرند. هریک از آنها یک بخش از فیل را لمس می کنند. کسی که دم فیل را لمس می کند، می گوید این مار است. کسی که به گوش فیل دست می زند آن را بادبزن تشخیص می دهد و به همین ترتیب هر یک از آنان اطلاعات متفاوتی از فیل ارائه می دهند. اما در واقع هیچ کدام ماهیت فیل را به درستی درک نمی کنند. حال آیا اگر مردان نابینا یافته های خود را با هم به اشتراک بگذارند، قادر به درک ماهیت فیل خواهند بود؟ طبق دیدگاه تقلیل گرایی: بله. اگر شما کوچکترین بخش های یک چیز را بشناسید، به شناخت کل آن خواهید رسید.

اما پاسخ نگرش سیستمی به این سوال «خیر» است. شما نمی توانید به شناخت درستی از یک پدیده برسید مگر آنکه آن پدیده را به عنوان یک «کل» ببینید و ارتباط بین اجزاء را با هم و با محیط اطراف درک کنید.

درخت چیزی فراتر از مجموعه ای از اجزایش است. برگها به تنهایی و بدون وجود بقیه اجزاء آن نمی توانند فتوسنتز کرده و کار غذاسازی را انجام دهند. ریشه ها بدون وجود لوله هایی در تنه و شاخه ها نمی توانند کار آبرسانی را انجام دهند. علاوه بر ارتباطی که بین اجزاء درخت وجود دارد، ارتباط با محیط اطراف یعنی خاک مناسب، نور خورشید و آب و… نیز در زنده ماندن سیستم درخت نقش دارند.

تفکر سیستمی یک رویکرد خطی نیست، بلکه یک رویکرد جامع برای تجزیه و تحلیل است که بر نحوۀ ارتباط متقابل اجزاء تشکیل دهندۀ سیستم، نحوۀ کار سیستم در طول زمان و در متن سیستم های بزرگتر متمرکز است.

این نوع از شیوۀ اندیشیدن، به ما کمک می کند که اجزاء یک کل را به طور مجزا نبینیم، بلکه اجزاء را به همراه تعاملات و ارتباطاتش مورد توجه قرار دهیم تا منجر به حل مسئله شود. اگر تاثیرگذاری و تاثیرپذیری اجزاء را از یک سیستم حذف کنید، آنچه باقی می ماند دیگر سیستم نیست، بلکه مجموعه است.

اگر برای کاهش استعمال دخانیات در جامعه، تنها به وضع مالیات بر این کالا اکتفا کنیم، منجر به حل مشکل نخواهد شد. چرا که سیگار کشیدن رفتاری پیچیده است و مسائلی نظیر تبلیغات، آموزش، محیط زندگی، میزان دسترسی، شرایط خانوادگی و غیره در شکل گیری این رفتار نقش دارند. در نظر نگرفتن این مسائل ساده انگارانه و ناشی از تفکر خطی است که منجر به حل مسئله نخواهد شد.

غیر از سیستم عالم هستی، تمامی سیستم ها دارای «مرز» هستند که ما انسان ها این مرزها را به صورت ذهنی تعریف می کنیم. یکی از ویژگی های تفکر سیستمی این است که بتوانیم مرزهای سیستم را تشخیص دهیم و سیستم را صرفا به آنچه نزدیک خود می بینیم، محدود نکنیم. منظور از «مرز سیستم» چیست؟

فرض کنید مشکلی در سیستم آموزشی کلاس درس وجود دارد. برای شروع به حل مسئله و شناخت منشاء مشکل، مرز مطالعه و بررسی خود را کجا باید در نظر بگیریم؟ سیستم کلاس درس؟ سیستم مدرسه؟ سیستم نظام آموزش و پرورش؟ کل سیستم اجتماعی؟  بسیاری از مسائلی که در حل آن ها ناتوانیم از آنجا ناشی می شوند که ما مرزهای سیستم مورد نظرمان را بسیار محدود تعریف کرده ایم. چه بسا اگر مرز سیستم را بزرگتر در نظر بگیریم، واقعیات را روشنتر و بهتر درک کنیم.

ما نیازمند طرز تفکری وسیعتر و کل نگرتر نسبت به مسائل هستیم و مهم است که رویدادها و مسائل گوناگون را در داخل سیستم ببینیم و مورد بررسی قرار دهیم. با استفاده از تفکر سیستمی می توان امیدوار بود که ریشه رخدادهای پیچیده دنیای امروز را بهتر درک کرده و بتوانیم به پیش بینی روندها و نتایج بپردازیم.

The post آیا تفکر سیستمی داریم؟ first appeared on سمیه رزبان.